Als je met scholieren gaat zingen, bijvoorbeeld in een klas op de middelbare school, heb je arrangementen nodig die specifiek zijn toegesneden op jonge stemmen. In dit blog staan technieken voor het schrijven daarvan.

Bezetting

Scholieren hebben natuurlijk over het algemeen weinig ervaring met meerstemmig zingen. Je arrangement moet dus eenvoudig zijn. Je zult daarom meestal met begeleiding werken, bijvoorbeeld met piano. A capella is in de meeste gevallen te hoog gegrepen. Als er pianobegeleiding is, voelen de zangers eenvoudig op welke toon ze moeten beginnen en ze zullen ook minder aarzelend inzetten, omdat er al het nodige klinkt.

Een bezetting die goed kan werken met scholieren is sab met piano. De meiden kunnen het wellicht eerder aan om geplitst te worden in twee stemmen dan de jongens, omdat ze gemiddeld iets handiger zijn met zingen. Bovendien kunnen er jongens zijn die nog niet de baard in de keel hebben gehad en dus nog met de alten of sopranen meedoen.

Bereik van de stemmen

Jonge stemmen hebben over het algemeen een minder uitgesproken bereik dan volwassen stemmen. Voor de hoge stemmen is een d nog wel te bereiken, maar daarboven wordt het lastiger. Voor  de sopraan kun je daarom het bereik beperken tot bes – d. Voor lage stemmen is een g wel haalbaar, maar veel lager niet. De alten kun je dus schrijven in het bereik g – bes. Voor de jongens werkt daarnaast is een bereik c – c goed. Dat zijn noten waar tenoren en bassen allemaal bij kunnen.

In de rest van dit blog wordt uitgelegd hoe je het bereik van de stemmen beperkt kunt houden en eenvoudige noten kunt schrijven schrijven.

Eenstemmig zingen

Een voor de hand liggende techniek is om veel eenstemmig te werken. Een koor met volwassenen vindt het wellicht saai om eenstemmig te zingen. Maar voor scholieren hoeft dat niet zo te zijn. Jonge stemmen mengen mooi en zijn over het algemeen goed thuis in het Engels, en dat maakt de eenstemmigheid vervullend.

Natuurlijk moet niet het hele nummer eenstemmig zijn. Je kunt ervoor kiezen om de coupletten op die manier te doen, het refrein meerstemmig te zingen. Veel popnummers hebben een vergelijkbare opbouw, dus het voelt logisch om om zo te doen.

Het is echter ook mogelijk om op een originelere manier het één- en meerstemmigheid te mengen. Je kunt bijvoorbeeld telkens korte eenstemmige stukjes afwisselen met meerstemmige. In het onderstaande fragment van In the blood van John Mayer is daarvoor gekozen:

Het eenstemmige zingen geeft de zangers vertrouwen. Als bepaalde zangers de tekst niet paraat hebben of niet weten op welk de toonhoogte ze moeten beginnen, kunnen ze die overnemen van andere koorleden. In de frase daarna wordt er meerstemmig gezongen en hebben de zangers een grote uitdaging in het maken van fraaie akkoorden.

Uitwaaieren naar meerstemmigheid

Het werkt ook mooi om binnen een lijn eenstemmig te beginnen en meerstemmig te eindigen. Hier is als voorbeeld het begin van Man in the mirror van Michael Jackson:

Als dirigent verwacht je wellicht dat deze noten saai zijn voor de zangers of het publiek. Toch weet ik uit ervaring dat deze schrijfwijze heel goed werkt. De noten zijn gemakkelijk in te studeren, dus de zangers hebben snel resultaat van het oefenen. Er klinken echter af en toe fraaie akkoorden en op die manier krijgen de scholieren toch een kick van het samen zingen en ervaart het publiek toch dat er werkelijk meerstemmig wordt gezongen.

Volledig bereik

Het is goed om alle stemmen het volledige bereik te laten gebruiken. (Dat geldt voor volwassen koren eveneens. Maar misschien voor groepen met jonge stemmen misschien nog wel meer.) Het is dus belangrijk om de hoge stemmen ook eens lage noten te laten zingen en lage stemmen hoge noten.

Hierboven is al één manier om dat voor elkaar te krijgen uitgebreid behandeld, namelijk door veel eenstemmig te schrijven. Stel dat een deel van de melodie over een octaaf loopt, van a tot a. Alle stemgroepen hebben dan al een behoorlijk bereik aangesproken. In de rest van het arrangement heb je dan de mogelijkheid om de alt echt lage noten te laten zingen en de sopraan echt hoge.

Een andere techniek om stemmen hun hele bereik te laten gebruiken, is door regelmatig partijen ‘om te draaien’. Als de sopraan gedurende een heel arrangement de bovenste noten van de akkoorden zingt, wordt de partij als geheel hoog. En omgekeerd als een lage alt steeds de laagste noten zingt wordt dr partij eentonig laag. Als je echter geregeld stemmen wisselt kun je dit voorkomen. Als je bijvoorbeeld de sopraan 1 en 2 wisselt, komt sopraan 2 ook eens toe aan de hogere noten en sopraan 1 de lagere noten. Hier is een voorbeeld, wederom uit Man in the mirror van Michael Jackson:

Andere technieken

Nog een techniek die ik vaak toepas is de volgende. Stel dat er in het arrangement meerdere lagen zijn. Dat wil zeggen dat er naast de melodie ook begeleidende partijen zijn die niet homofoon zijn met de melodie. In zo’n geval draai ik na een paar maten de functies om. Dat wil zeggen dat een partij die de melodie heeft gezongen begeleiding gaat zingen, en vice versa. Het voordeel van deze techniek is dat de zangers de noten gemakkelijk kunnen relateren aan de melodie en dat alle partijen boeiend blijven. Hier is een voorbeeld uit Feels van Pharrall:

Tot slot is hier nog een andere techniek. Een arrangement waarbij er een melodiestem is en twee begeleidende partijen schrijf ik vaak uit voor vier stemmen, sopraan 1 en 2 en alt 1 en 2. De melodie geef ik dan aan twee van de vier partijen. De melodie wordt op die manier door lekker veel stemmen gezonge en en die klinkt dus vanzelf een beetje sterker dan de andere stemmen.